Historia figury Jana Nepomucena

Aktulności parafialne
Marzec 22, 2019

Morawski rzeźbiarz Wacław Beranek (właściwie: Václav Beránek), wykształcony najprawdopodobniej w jednym z warsztatów rzeźbiarskich w Brnie, przybył w 1733 r. na polecenie władz zakonu Paulinów z Jasnej Góry, aby wykonać 4 kamienne posągi na fasadę kaplicy-sanktuarium Cudownego Obrazu Matki Bożej Częstochowskiej. Zaangażowany przez zakon, przebywał w Rzeczpospolitej ponad 34 lata, do śmierci w 1767 r., osiadając ok. 1735 r. na stałe w Pińczowie pod Kielcami. Wacław Beranek był protoplastą znanej rzeźbiarskiej rodziny pińczowskiej Baranków vel Barankiewiczów, której członkowie od końca XVIII do poł. XIX w. dominowali w lokalnym środowisku artystycznym. Zebrany dorobek artysty, liczący ponad 120 dzieł rzeźbiarsko-kamieniarskich i snycerskich zaświadcza o jego pierwszoplanowej roli w dziejach rzeźby pińczowskiej w XVIII w.

            Morawskie korzenie artystyczne Beranka potwierdza charakterystyczna właśnie dla tego regionu monarchii habsburskiej wszechstronność wiedzy i umiejętności pracy w aż trzech rodzajach materiałów: tradycyjnych tutaj kamieniu i drewnie oraz w stiuku, rozpowszechnionym w 2. poł. XVII w. dzięki licznym realizacjom znakomitych północnolombardzkich i tessyńskich warsztatów budowlano-dekoratorskich, na czele z sławnym berninistą Baldasarem Fontaną z Chiasso. Działając w Koronie Beranek kopiował najnowsze późnobarokowe modele brneńskiej małej architektury i plastyki figuralnej, posługiwał się również z swobodą pewnymi rozwiązaniami formalno-stylistycznymi rzeźby praskiej 1. ćw. XVIII w.

            Wacław Beranek był bez wątpienia artystą bardzo przedsiębiorczym, ale jednocześnie przeciętnym pod względem umiejętności i poziomu jakości wykonywanych prac. O ile posągi z Jasnej Góry (1733-1734), najwcześniejsze i najlepsze w całej jego twórczości, prezentują jeszcze twórczą postawę artystyczną – z poprawnym oddaniem anatomii i pewną komplikacją modelunku draperii, o tyle wszystkie późniejsze dzieła sytuują go znacznie niżej od współczesnych artystów działających dla zakonu i w centralnej Małopolsce. Rzeźbiarz odnalazł się za to doskonale w samym Pińczowie, gdzie pomimo początkowej konkurencji ze strony bez wątpienia bardziej uzdolnionych rzeźbiarzy, w ciągu 2. poł. lat 30. XVIII w. szybko osiągnął status monopolisty wykonując na szeroką skalę wapienne pomniki i figury przydrożne, zachowane do dziś na terenie całego Ponidzia w promieniu 40-50 km od stolicy ordynacji. Godną podkreślenia zasługą Beranka było przeniesienie z Moraw do centralnej Małopolski nowego typu okazałego pomnika przydrożnego z rozbudowanym architektonicznym cokołem i bogatą dekoracją figuralną. Morawianin był również jedynym rzeźbiarzem w całej Koronie (z wyjątkiem pojawiających się na terenie południowo-zachodniej Wielkopolski przybyszy z sąsiedniego Śląska), który wprowadził charakterystyczny dla krajów habsburskich a nowatorski dla Polaków typ późnobarokowego, atektonicznego, bo zbudowanego wyłącznie z obłoków słupa maryjnego sprawiając, że Ponidzie w 2. tercji XVIII w. stało się jedyną enklawą terytorialną tego typu pomnika w całym kraju.

            Snycerska figura św. Jana Nepomucena z Marciszowa powstała najprawdopodobniej w późnym okresie twórczości Wacława Beranka tj. w latach 50. albo 1. poł. lat 60. XVIII w., bądź jako jeden z posągów współtworzących zespół jakiejś niezachowanej nastawy ołtarzowej, bądź figura przydrożna przeznaczona do umieszczenia w zadaszonej kapliczce. Nie można też całkowicie wykluczyć hipotezy o jej wtórnej translokacji. W okolicach Marciszowa i Zawiercia kamienne i snycerskie figury Beranka występują jeszcze w Mrzygłodzie, Siewierzu, Kuźnicy Sulikowskiej, Toporowicach oraz w Kroczycach. Większość z nich stanowią analogiczne pod względem kompozycji, form oraz ikonografii kamienne posągi przydrożne św. Jana Nepomucena. 

                                       opracował dr Michał Wardzyński

                                                Instytut Historii Sztuki Uniwersytetu Warszawskiego

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *